Jaroverre, doe mee en bezoek ons atelier in de Allier

De manier, waarop een glas-in-lood raam gemaakt wordt, werd omstreeks 1125 beschreven door een Duitse Benedictijner monnik Theophilus. Er zijn echter belangrijke, tijdbesparende wijzingingen in deze moderne tijd.. Nu kan er bijvoorbeeld een kopie worden gemaakt van het carton en vroeger maakte men gebruik van een krijttekening die op tafel werd uitgetekend. Ook de materialen zijn gemoderniseerd. Maar aan de basistechniek is weinig gewijzigd.
De verschillende fases bij een glaspaneel kunnen in de volgende stadia worden verdeeld:.

Het opmeten
De schets
Het karton
De lijnen
De glaskeuze
Het glassnijden
Eventuele extra bewerkingen
Het branden
Het in lood zetten
Verstevigen
Afkitten en schoonmaken

Het opmeten

Opmeten gebeurt in het vroegste stadium. Wijzigt de situatie zich, dan dient opnieuw opgemeten te worden.

De schets
Deze wordt meestal op 1/10 van de ware grootte uitgevoerd. Belangrijke zaken worden al meteen op de tekening aangebracht zoals het aanbrengen van de roedes. Ook wordt gekeken of bepaalde loodlijnen in het ontwerp geen afbreuk doen aan het ontwerp en de stevigheid van het paneel.. Dit ontwerp is summier en wordt vaak uitgevoerd in aquarelverf. Het geeft een juist beeld hoe de ontwerper de panelen ziet Dan gaat de schets naar de opdrachtgever(s). Hier wordt het accord voor de vervaardiging gegeven. Dit accoord heet: "vidimus"= "we hebben gezien". Deze accoordverklaring werd vroeger gebruikt bij goedkeuring voor het ontwerp van glazenier/brandschilder en dan kan de glazenier de 1:1 tekening gaan maken voor het betreffende raam. Deze 1:1 tekening draagt de naam: karton.

Het karton met de belijningen

Het karton is een ontwerp op ware groott, dus 1:1. Gewoonlijk wordt deze met de hand getekend en wordt ingekleurd of in grijstonen weergegeven. Dikke lijnen stellen de loodprofielen voor en - bij schildering van het glas - een grijstint voor het latere verven op het glas. De raambrug en glasroedes worden ook aangeduid op de tekening. Een kopie van het karton ( de calque) wordt gemaakt voor het snijden van het glas.

Elk segment van de tekening wordt voorzien van een nummer voor de kleur en een letter voor de stukken. De sjablonen worden op de snijlijn geknipt. Bij deze methode wordt dus de loodlijn weggeknipt met een kalibreerschaar met 3 bladen. Deze geknipte stukken worden weer als sjablonen/mal gebruikt voor het glas.

De glaskeuze
De juiste glaskeuze is erg belangrijk voor een geslaagd resultaat. Zie artikel onder menu: de keuze

Het snijden van het glas

Na de glaskeuze wordt het glas op maat gesneden door de vakman(zie opmerking onder aan deze pagina).
In de middeleeuwen gebruikte men snij-ijzers, die men heet maakte en vervolgens over het glas trok. Veel "knabbelen" om de juiste afmeting te verkrijgen was dan vaak het gevolg. Glas brak ook niet altijd op de gewenste plaatsen, iets wat heden ten dage alleen bij slechte kwaliteit glas voorkomt. De diamantsnijder kwam pas later in zwang, rond 1625. en werd toegepast bij rechte lijnen omdat deze nogal moeilijk manouvreert. Glas wordt gesneden over de snijlijn. Hierbij ligt de tekening onder het glas. Ook kan men het glas snijden rondom de sjablonen die men geknipt heeft. Het glassnijden gebeurt in twee fases. Eerstbrengt men een snijlijn aan met een glassnijder, vervolgens wordt deze lijn met de hand gebroken. Men kan ook glas breken door op de achterzijde van het glas te tikken (men krijgt dan wel bramen).Bij diepe bochten werkt men met diverse snijlijnen. Vaak gebruikt men bijenwas om de stukken glas op een glasplaat te bevestigen, zodat men de tinten rechtop kan bekijken. Tegenwoordig worden lichtbakken ook wel gebruikt voor dit doel.

Andere bewerkingen

Om bepaalde delen van het paneel te bewerken zijn er tal van mogelijkheden zoals: etsen, brandschilderen van bijvoorbeeld ornamenten en zilvergeel aanbrengen Etsen is de procedure bij plaque glas, dus glas met twee kleurenlagen glas, waarbij de dunne gekleurde laag wordt verwijderd. Deze bewerking is niet ongevaarlijk door toepassing van de etsvloeistof.

Het Brandschilderen en het Branden

Indien op het carton een schildering aan is gegeven, dient deze op het glas te worden overgebracht. Dit kunnen ornamenten zijn, figuren met of zonder ornamenten maar ook alleen lijnen of schaduwen om het glas meer te doen uitkomen. Brandschilderen In de meeste gevallen wordt het carton onder het glas gelegd. Vervolgens worden de schilderingen op het glas aangebracht met behulp van een "brug" d.i. een houten steun waarop de arm ligt bij het schilderen. De verf bestaat uit fijngemalen oxides en poederglas vermengd met een bindmiddel. Brandschilderen is een werkwijze waarbij verschillende technieken kunnen worden gehanteerd. Gebruikte gereedschappen zijn oa. daskwast, spalter en loper. Een speciale techniek is het dassen dat uiteraard met de daskwast geschiedt..Hierbij wordt verf opgebracht en al dan niet gelijkmatig "uitgedast" over het vlak. Hierbij verkrijgt men pas een goede opbreng en prachtverdeling van de opgebrachte verf. Het geeft de uiteindelijke brandschildering dan ook een perfecte manier van afwerking. In de oven smelt het glas en de verf samen tot een geheel, afhankelijk van de gebruikte verfpigmenten. Niet alle glassoorten kunnen tegelijk gebrand worden. Harde glassoorten zoals: groenen en blauwen worden apart gelegd van de zachtere glassoorten: gelen, witten etc. zodat het vuur naar behoeven kan worden geregeld. Bij de stook zijn een aantal varibelen belangrijk, zoals: brandduur, pigmenten, combinatie van pigmenten. Dit kan varieëeren van 550 graden celsius to 750 graden maar ook in tijd. Daarna wordt het glas langzaam afgekoeld. Ook is het mogelijk om een geeltint aan te brengen zoals zilvergeel welke een verbinding aangaat met het glas. Dit zilvergeel wordt meestal op de buitenzijde van het glas aangebracht omdat het niet beinvloed wordt door weerse invloeden. Zilvergeel geeft diverse tinten afhankelijk van de samenstelling, opbreng en brandduur, en de hitte in de oven.

Het in lood zetten

Als alle stukken eenmaal gesneden, gebrand zijn of een andere bewerking hebben ondergaan,kunnen ze gezet worden in lood. Dit dient zeer voorzichtig te gebeuren daar lood erg kwetsbaar is. We werken met goede loodsoorten. Voor het zetten van een glas-in-lood paneel kunt u onze pagina Restauraties bezoeken waar een korte uitleg middels foto's te zien is. Panelen voor kerkramen zijn vaak gebonden aan een bepaalde grootte. Deze bedraagt vaak niet meer dan 1m2.

Verstevigen

Versteviging van het paneel kan op verscheiden manieren gebeuren. Een van de opties is het gebruik van windroedes. Roedes van staal met en diameter van 3/4/5/6mm of zelfs dikker, afhankelijk van de grootte van het glaspaneel, worden dan - op gelijke hoogte aan het loodprofiel - bevestigd door middel van loodband in de vorm van zogenamde roosjes. Dit zijn gedraaide stukjes loodband die aan het lood van het paneel vastzitten en waartegen de windroede is bevestigd. Het loodband wordt vervolgens in die bepaalde vorm om de roed heen gedraaid. Dat ziet er mooi uit. Of men kan een versteviging laten meelopen met de belijning van het lood indien dit een gebogen verloop heeft. Op zich zijn er tal van manieren om lood stevigheid te geven die ook nog mooi zijn om naar te kijken. Het ambacht in volle glorie!

Solderen

Het solderen zorgt ervoor dat het alle glasstukken, eenmaal in lood gezet, op de verbindingspunten aan elkaar worden vastgezet middels tinsoldeer. De soldeertin heeft een zodanig temperatuur dat het eerder smelt dan het lood waarop gesoldeerd gaat worden. De samenstelling van de tinsoldeer is bepalend. Na het solderen wordt het paneel schoongemaakt en ter versteviging gekit. Het kitten is belangrijk. Het zorgt voor de stevigheid van een paneel maar geeft het tegelijkertijd een voller, afgewerkter aanzien.
Ik heb meegemaakt dat in kerken, glazeniers alle loodlijnen ertinde. Afkitten gebeurd vaak niet want "het was een kerk". Dat vertinnen geeft wel stevigheid, maar geeft grote problemen bij restauraties.
Als laatste wordt het paneel opnieuw schoongemaakt waarna het paneel enige tijd dient uit te harden. Daarna kan het worden gemonteerd op de plaats van bestemming. Een goed paneel kan zo'n 60 tot 70 jaar mee.

Opmerking bij "Glassnijden"
Met nadruk wordt hier de vakman genoemd omdat het erg belangrijk is dat glas juist gesneden word. Want als het paneel eenmaal in lood gezet is en blootgesteld wordt aan koude en warme temperaturen, de beide materalen, maar ook bijvoorbeeld het hout van het kozijn, zal gaan werken. Lood, geplaatst tussen dubbel glas, kan 's-zomers een temperatuur bereiken van meer dan 170º Celcius. U kunt zich voorstellen dat krimpende en uitzettende materialen uitwerking hebben op het paneel. Praktisch betekent dit dat er - bij slecht snijgedrag en in dit geval bij een glaspaneel in lood - kieren kunnen ontstaan tussen het lood en het glas en men ertussen door naar buiten kan kijken. Dus glas dient precies gesneden te worden.

Ambacht en Techniek

Info